Laten we eerlijk zijn: bij het woord hoogbegaafd denken we nog vaak aan dat ene kind dat op z’n vierde de encyclopedie uit het hoofd kent, of zichzelf in de tweede kleuterklas leert lezen. Het ‘slimste jongetje (en waarom eigenlijk nooit meisje?) van de klas’-syndroom, zeg maar.
In mijn praktijk zie ik vaak een heel ander beeld. Hoogbegaafdheid gaat namelijk niet enkel over méér weten, maar vooral over anders zijn. Het is een hoofd dat op een hogere versnelling draait, maar ook een hart dat alles duizend keer intenser binnenkrijgt. Het herkennen van hoogbegaafdheid houdt dus veel meer in dan het spotten van de 'Einstein-achtige' kinderen. Een hoog IQ vertaalt zich lang niet altijd in goede schoolresultaten of een vroege leesvoorsprong.
Wetenschappelijk spreken we van hoogbegaafdheid vanaf een IQ-score boven de 130. Maar enkel een IQ-cijfer dekt niet de hele lading. Wetenschappers zijn het niet met elkaar eens over wat hoogbegaafdheid allemaal inhoudt naast die IQ-score. Er bestaat dan ook (nog?) geen eenduidige definitie die hoogbegaafdheid volledig omvat. Ja, die cognitieve kenmerken zijn er: het snelle denken, abstracte verbanden leggen, een ijzersterk geheugen ...
Maar in de praktijk merken we een aantal andere zaken op die soms voor moeilijke situaties zorgen en ertoe leiden dat deze kinderen zich vaak misbegrepen voelen. Gedrag dat door de buitenwereld wel eens als ‘lastig’ wordt bestempeld, is vaak een schreeuw om erkenning van hun anders zijn.
Wordt jouw kind vaak ‘moeilijk’, ‘te gevoelig’, ‘te kritisch’ of ‘eigenwijs’ genoemd? Lees dan zeker verder. Dit zijn vijf mogelijke signalen die kunnen wijzen in de richting van hoogbegaafdheid die vaak over het hoofd worden gezien.
1. Een rechtvaardigheidsgevoel dat schuurt
Voor een hoogbegaafd kind is onrechtvaardigheid geen jammerlijk feit. Het is fysiek onverdraaglijk. Dit is geen dwarsliggen, maar een moreel kompas dat zo scherp staat afgesteld dat elke afwijking pijn doet.
Denk aan:
Een klasgenootje dat (in hun ogen) onterecht straf krijgt.
Jij die een kleine belofte (‘straks gaan we...’) niet nakomt.
Een vriendinnetje dat een geheim doorvertelt.
Voor hoogbegaafde kinderen is een afspraak een heilig contract. Wordt dat geschonden, dan wankelt hun hele wereldbeeld. Dat kan zich vervolgens uiten in een gigantische driftbui of juist in heel teruggetrokken gedrag. Het gevoel dat niemand te vertrouwen is, zit dan diep.
2. Waarom? Maal oneindig
Elke kleuter stelt waarom-vragen. Maar bij hoogbegaafde kinderen stopt het niet bij ‘Waarom is de lucht blauw?’. Elk antwoord roept een nieuwe vervolgvraag op. Ze willen systemen écht begrijpen en vragen door tot ze bij de kern (of bij jouw onkunde om nog te kunnen antwoorden) uitkomen.
Dat kan voelen als een poging om jouw autoriteit te ondermijnen, maar het is een fundamentele honger naar logica. Als iets niet logisch is, ‘pakt’ hun brein het simpelweg niet. Schrik ook niet van de onderwerpen: existentiële vragen over de dood, de oneindigheid van het heelal of wereldproblemen zijn voor hen dagelijkse kost.
3. De wereld komt ongefilterd binnen
Veel hoogbegaafde kinderen ervaren de wereld heel intens. Prikkels komen binnen zonder filter. Dat kriebelende labeltje in hun trui is geen aanstellerij, het voelt als schuurpapier. Eén boze blik van de juf kan de hele dag verpesten.
Hun brein gaat die enorme hoeveelheid input dan ook nog eens eindeloos analyseren. Een tikkend geluid in de kamer kan voor hen betekenen dat het huis op instorten staat. Die boze blik van de juf zou er misschien op kunnen wijzen dat ze niet op uitstap mogen volgende week.
Ze kunnen juichen van puur geluk, maar hun verdriet is vaak een bodemloze put. Het ‘moeilijke’ gedrag is simpelweg een overprikkeld zenuwstelsel dat probeert te overleven. Denk aan het kind dat niet bij een vriendje wil spelen omdat het daar ‘raar’ ruikt, of de tranen die vloeien als jij per ongeluk een spin doodtrapt.
4. Verrassend zwakke schoolresultaten
Dit is geen typfout. Veel hoogbegaafde kinderen presteren op school juist onder hun niveau. Ze krijgen opmerkingen als: ‘Je werkt te slordig’, ‘Je werkt te snel’ of juist ‘Je werkt veel te traag’.
Als een opdracht te makkelijk is, lukt het hen vaak niet om de concentratie op te brengen. De leerkracht denkt dan dat ze de leerstof niet beheersen, terwijl ze eigenlijk snakken naar complexiteit. Dit zijn bijvoorbeeld de kinderen die gedemotiveerd raken door spelling, maar je wel alles kunnen vertellen over zwarte gaten of de tactische opstellingen in de Champions League.
Het kan simpelweg zijn dat schoolse dingen hen nu eenmaal niet zo hard interesseren. In dit geval kan wat jij thuis opmerkt bij jouw kind bijna haaks staan op wat de leerkrachten op school zien. Net dat verschil is een duidelijk signaal dat je als ouder met de school in gesprek moet gaan.
5. Een grenzeloze, bijna vermoeiende nieuwsgierigheid
Hoogbegaafde kinderen willen werkelijk álles weten over iedereen. Ze vragen de kassamedewerker hoe de kassa precies werkt, willen van de loodgieter weten waarom hij die specifieke tang gebruikt, of vragen de kapper of het eigenlijk wel leuk is om de hele dag recht te staan.
Niets is vanzelfsprekend. ‘Mama, waarom zijn je nagels rood en niet blauw? ‘Dat is toch je lievelingskleur?’ Hun hoofd staat nooit stil.
Herken je dit? Weet dan dat je kind niet ‘lastig’ is, maar simpelweg een andere handleiding heeft. Het vraagt van jou als ouder geen strengere hand, maar een groter hart en heel veel zachtheid. En misschien ... af en toe eens die sokken binnenstebuiten aantrekken zodat de naadjes niet meer prikken.
Deze signalen zouden kunnen wijzen in de richting van hoogbegaafdheid en kunnen het startpunt zijn van een boeiende zoektocht naar wat jouw kind nodig heeft. Het label ‘hoogbegaafd’ is geen trofee voor op de schouw. Het is de aanwezigheid van een enorm potentieel dat hand in hand gaat met grote uitdagingen. Net zoals een zaadje de juiste grond en aandacht nodig heeft om te kiemen, hebben deze kinderen een specifieke omgeving en begrip nodig. Dat is altijd maatwerk, want ‘de’ hoogbegaafde bestaat simpelweg niet.
