Nieuw onderzoek over jongens en mentale gezondheid: 'Ze praten wel, als ze ergens veilig kunnen landen’

Dat is misschien wel de belangrijkste conclusie uit recent onderzoek van de internationale organisatie Crisis Text Line, die meer dan 71.000 gesprekken analyseerde met jongens en mannen die mentale hulp zochten via hun berichtenplatform. Jongens willen dus wél praten, als ze het gevoel hebben dat zij én hun gevoelens veilig zijn. 

De cijfers zijn confronterend. Mannen overlijden wereldwijd bijna vier keer vaker door zelfdoding dan vrouwen. Tegelijk zoeken jongens en mannen veel minder vaak hulp wanneer ze psychisch worstelen. Maar achter die cijfers schuilt ook hoop: mentale weerbaarheid is geen aangeboren eigenschap. Het is iets wat kinderen kunnen ontwikkelen, met de steun van ouders, leerkrachten en andere volwassenen rondom hen.

Mentale problemen beginnen vroeger dan we denken

Een van de opvallendste bevindingen uit het onderzoek is dat bijna één op drie jongens jonger dan 14 jaar die contact opnamen, sprak over suïcidale gedachten. Dat zijn kinderen uit de lagere school en eerste jaren van het middelbaar die worstelen met pestgedrag, prestatiedruk, vriendschappen, sociale media en onzekerheden waar ze vaak nog geen woorden voor hebben.

Ook in België zien we die trend. Volgens cijfers van onder meer het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie (VLESP) en Sciensano ervaren steeds meer jongeren psychische moeilijkheden op jonge leeftijd. Prestatiedruk, online vergelijkingscultuur en gevoelens van eenzaamheid spelen daarbij een belangrijke rol.

Als ouder denken we soms dat zulke zorgen pas beginnen in de puberteit. Het onderzoek toont iets anders: het gesprek over gevoelens begint best veel vroeger.

Angst ziet er bij jongens vaak anders uit

Wat jongens en mannen het vaakst benoemden? Angst.

Bijna vier op de tien gesprekken gingen daarover. Alleen herkennen ouders die angst niet altijd meteen. Waar meisjes hun zorgen soms verwoorden, uit angst zich bij jongens vaker via gedrag:

• sneller geïrriteerd zijn
• zich terugtrekken
• minder interesse tonen in hobby's die ze vroeger graag deden
• lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak
• slaapproblemen
• zich verliezen in gamen of schermgebruik

Veel ouders voelen intuïtief dat er iets niet klopt, ook al kunnen ze er de vinger niet op leggen. Dat buikgevoel verdient aandacht. Soms kan het helpen om eens te praten met een leerkracht, trainer of jeugdleider. Kinderen laten immers niet overal hetzelfde gedrag zien.

‘Sterke jongens huilen niet’

Nog altijd groeien veel jongens op met subtiele boodschappen over wat het betekent om ‘een echte man’ te zijn. Niet zeuren. Niet huilen. Zelf je problemen oplossen. Kwetsbaarheid past niet in dat plaatje.

Daardoor leren veel jongens al vroeg dat moeilijke gevoelens iets zijn wat je beter voor jezelf houdt. Dat betekent niet dat ze die gevoelens niet hebben. Wel dat ze minder geleerd hebben om ze te benoemen. En precies daar kunnen ouders een groot verschil maken.

Soms moet je niet oplossen, maar luisteren

Als ouder voelen we vaak de neiging om meteen in actie te schieten wanneer ons kind iets deelt. We zoeken oplossingen. We geven advies. We proberen het probleem kleiner te maken. Maar net dat blijkt niet altijd wat jongens nodig hebben.

Vaak helpt het meer om nieuwsgierig te blijven. Nog een vraag stellen. Even stil te zijn. Ruimte te geven. Niet elk gesprek moet onmiddellijk leiden tot een oplossing. Soms is gehoord worden al voldoende.

De beste gesprekken gebeuren vaak naast elkaar

Veel jongens praten makkelijker wanneer ze niet recht tegenover iemand zitten: tijdens een wandeling, in de auto, tijdens het voetballen… Kortom: wanneer je samen iets doet en het gesprek als vanzelf ontstaat.

Psychologen noemen dit soms ‘side-by-side conversations’: gesprekken die ontstaan terwijl de aandacht deels ergens anders naartoe gaat. Voor veel jongens voelt dat minder bedreigend dan een rechtstreekse vraag aan de keukentafel. Dat verklaart meteen waarom sommige kinderen plots hun diepste gedachten delen tijdens een autorit van tien minuten.

Eenzaamheid bouwt zich langzaam op

Een andere opvallende conclusie uit het onderzoek gaat over eenzaamheid. Die neemt toe met de leeftijd, maar ze ontstaat niet plots wanneer mannen ouder worden. Ze bouwt zich langzaam op.

Jongens die nooit leren praten over gevoelens, hulp vragen of betekenisvolle verbindingen aangaan, dragen die moeilijkheden vaak mee naar volwassenheid. Dat maakt de kleine momenten thuis zo belangrijk. Het zijn niet alleen de grote gesprekken die beschermen, maar wel: 

• de dagelijkse check-ins
• de interesse in hun leefwereld
• samen tijd doorbrengen zonder verwachtingen
• de boodschap dat alle gevoelens welkom zijn

Durf de moeilijke vraag stellen

Veel ouders zijn bang om rechtstreeks te vragen naar suïcidale gedachten, uit schrik om ideeën aan te brengen die er voordien niet waren. Onderzoek toont al jaren aan dat die angst ongegrond is. Experts benadrukken dat een rustige, directe vraag zoals: ‘Heb je soms gedachten dat je jezelf pijn wilt doen?’ geen suïcidale gedachten veroorzaakt.

Integendeel.

Zo'n vraag kan net een deur openen die anders gesloten blijft. Wanneer een kind of jongere aangeeft dat hij aan zelfdoding denkt, is het belangrijk om dat altijd ernstig te nemen.

Waar kun je terecht?

Maak je je zorgen over de mentale gezondheid van je kind? Dan hoef je daar niet alleen mee te blijven zitten. Je kunt terecht bij:

• Awel (voor kinderen en jongeren): www.awel.be of telefoon 102
• Zelfmoordlijn 1813: www.zelfmoord1813.be of telefoon 1813
• CLB (Centrum voor Leerlingenbegeleiding)
• de huisarts
• een psycholoog of psychotherapeut
• JAC: het jongerenaanbod CAW
• Bij acute ongerustheid of gevaar bel je steeds 112.

Jij bent misschien al de veilige plek

Het onderzoek eindigt met een boodschap die veel ouders waarschijnlijk moeten horen:

• Je hoeft geen psycholoog te zijn.
• Je hoeft niet altijd de juiste woorden te vinden.
• Je hoeft niet elk probleem op te lossen.

Wat kinderen vooral nodig hebben, is:

• iemand die beschikbaar blijft
• iemand die luistert
• iemand die niet schrikt van moeilijke gevoelens
• iemand die laat voelen: wat er ook speelt, je mag ermee bij mij komen.

Misschien is dat wel het belangrijkste wat we onze zonen kunnen meegeven.

Niet dat ze altijd sterk moeten zijn.

Maar dat ze nooit alleen hoeven te zijn.