Je tiener is moe. Altijd. Of zo lijkt het toch. 's Ochtends krijg je hem met moeite uit bed, na school ploft hij uitgeput in de zetel en als je vraagt om nog iets te doen, krijg je steevast te horen dat hij daar écht te moe voor is. En nu het schooljaar weer begonnen is, lijkt die vermoeidheid misschien nog een versnelling hoger te schakelen.
Na weken waarin het slaapritme wat losser mocht, gaat de wekker plots weer vroeg. Overdag moet je tiener urenlang opletten op school en ondertussen starten ook huiswerk, toetsen, trainingen, hobby's en andere activiteiten weer op. Geen wonder dat hij 's avonds soms uitgeblust is.
Maar hoort moe zijn nu eenmaal een beetje bij de tienerjaren? Of is een tiener die voortdurend moe is toch iets om in de gaten te houden?
Dus: is dat normaal?
Tot op zekere hoogte wel. Tieners hebben behoorlijk veel slaap nodig: voor 13- tot 18-jarigen wordt doorgaans ongeveer 8 tot 10 uur slaap per nacht aanbevolen. En precies daar loopt het bij heel wat jongeren mis. Uit het Vlaamse onderzoek Jongeren en Gezondheid (HBSC) van de Universiteit Gent blijkt dat in 2022 maar liefst 67,3% van de 13- tot 18-jarigen tijdens schooldagen minder dan acht uur per nacht sliep. In 2018 was dat nog 57,7%.
En hoe ouder tieners worden, hoe groter het probleem lijkt te worden. Volgens de recentste Vlaamse cijfers haalt 49% van de 13- tot 14-jarigen op schooldagen de slaapnorm niet. Bij 17- tot 18-jarigen loopt dat op tot maar liefst 81,1%. Met andere woorden: ruim acht op de tien oudere tieners slapen op schooldagen minder dan aanbevolen.
Ook de slaapkwaliteit laat bij veel jongeren te wensen over: bijna de helft van de Vlaamse jongeren rapporteerde in 2022 een slechte slaapkwaliteit.
Maar waarom zijn tieners zo moe?
Het makkelijke antwoord zou zijn: omdat ze te laat gaan slapen. Alleen is dat niet het hele verhaal.
Hun biologische klok verschuift
Tijdens de puberteit verandert het slaap-waakritme. Tieners worden 's avonds van nature later slaperig en hebben 's ochtends meer moeite om vroeg wakker te worden. Dat is dus niet alleen een kwestie van koppigheid of nog één aflevering willen bekijken.
Onderzoek naar het slaapritme van adolescenten laat al langer zien dat hun biologische klok tijdens de puberteit naar een later tijdstip verschuift. En daar zit meteen het probleem: hun lichaam zegt later slapen en later opstaan, terwijl de wekker op een schooldag onverbiddelijk vroeg afgaat. Een recente meta-analyse van 37 studies bevestigt dat verband: wanneer scholen later beginnen, slapen tieners op weekdagen gemiddeld meer.
Het schoolritme vraagt opnieuw aanpassing
Na een zomervakantie waarin bed- en opstaantijden vaak wat opschuiven, is september opnieuw aanpassen. Plots moet je tiener vroeg uit bed, hele dagen opletten, huiswerk maken en studeren. Tel daar trainingen, muziekles, jeugdbeweging, vrienden en andere activiteiten bij en de dagen zitten snel behoorlijk vol. Dat kan tijdelijk voor extra vermoeidheid zorgen, zeker tijdens de eerste weken van het schooljaar.
En dan is er natuurlijk die smartphone
Een smartphone maakt het extra gemakkelijk om het slapengaan uit te stellen. Nog wat scrollen, berichten beantwoorden of filmpjes kijken en voor je het weet is er een halfuur voorbij. Dat betekent niet dat elk scherm automatisch voor een slechte nacht zorgt, maar wanneer schermtijd ervoor zorgt dat een tiener later gaat slapen, gaat dat natuurlijk rechtstreeks van zijn beschikbare slaaptijd af.
In het weekend slaap inhalen dan maar?
Een tiener die op zaterdag tot de middag zou kunnen slapen, probeert vaak deels de korte nachten van de schoolweek te compenseren. Maar heel grote verschillen tussen week en weekend kunnen het slaapritme verder naar achteren schuiven. Als je tiener op zaterdag en zondag veel later gaat slapen én opstaat, kan dat zijn biologische klok ontregelen. Daardoor kan het op zondagavond moeilijker zijn om op tijd in slaap te vallen en voelt die vroege wekker op maandagochtend extra hard aan. Soms wordt daarvoor de term ‘sociale jetlag’ gebruikt: je lichaam moet zich als het ware telkens opnieuw aanpassen aan een ander slaapritme.
Als je tiener elk weekend een halve dag slaap nodig lijkt te hebben om de week door te komen, is het bovendien interessant om te bekijken hoeveel slaap hij op gewone schooldagen krijgt.
Hoe weet je of je tiener genoeg slaapt?
Het aantal uren is één aanwijzing, maar kijk vooral naar hoe je tiener overdag functioneert. Een tiener die 's ochtends wat tijd nodig heeft om wakker te worden, is niet meteen een probleem. Anders wordt het wanneer je tiener bijvoorbeeld:
bijna niet uit bed te krijgen is
overdag regelmatig in slaap valt
zich moeilijk kan concentreren op school
opvallend prikkelbaar of lusteloos is
voortdurend klaagt over vermoeidheid
in het weekend extreem lang moet slapen om te herstellen
Dan kan het zinvol zijn om eens een week of twee te bekijken hoeveel slaap er werkelijk wordt gehaald. Het verschil tussen naar boven gaan en effectief slapen kan behoorlijk groot zijn.
Wanneer is vermoeidheid níét meer gewoon tienervermoeidheid?
Niet elke vermoeide tiener heeft simpelweg slaaptekort. Blijft je tiener erg moe terwijl hij voldoende slaapt, wordt de vermoeidheid steeds erger of heeft ze duidelijk invloed op school, sport of het dagelijkse leven? Dan bespreek je dat beter met de huisarts.
Ook andere factoren kunnen vermoeidheid veroorzaken, bijvoorbeeld ziekte, ijzertekort of andere lichamelijke oorzaken. Ook stress, piekeren en mentale problemen kunnen ervoor zorgen dat een tiener voortdurend uitgeput is of slecht slaapt.
Zeker wanneer er naast de vermoeidheid nog andere opvallende klachten zijn – zoals onverklaard gewichtsverlies, veel pijn, kortademigheid, duizeligheid of een duidelijke verandering in stemming of gedrag – is het verstandig om medisch advies te vragen.
Bronnen
HBSC Vlaanderen – Jongeren en Gezondheid, resultaten slaap 2022 en eindrapport 2021-2024
Rodríguez Ferrante G. e.a. (2024), Effects of school start time and its interaction with the solar clock on adolescents' chronotype and sleep, Sleep Medicine Reviews
Hagenauer M.H. e.a. (2009), Adolescent Changes in the Homeostatic and Circadian Regulation of Sleep
Gradisar M. e.a. (2011), Recent worldwide sleep patterns and problems during adolescence
